NARZEKANIE HIOBA

Na drugim spotkaniu w hospicjum pani doktor opowiada o szczegółach choroby nowotworowej: rodzaje, etapy, przebieg, objawy, leczenie... To coś w sam raz dla osoby tak sugestywnej jak ja. Już czuję te nowotwory w całym swoim ciele. I na dodatek jest to obawa nie całkiem pozbawiona podstaw - znalazły one odzwierciedlenie w tegorocznych faktach.

Na wiosnę podczas samobadania (od wielu lat wykonywałam je cyklicznie, a jakże) wyczułam w piersi jakiś guz. U ginekologa zameldowałam się prawie natychmiast. Żeby nie było, że nie dbam o swoje zdrowie. Jednocześnie zaczyna się za nie modlić mój mąż, który przeżył nawrócenie po śmierci Bartka.

Profesor ginekolog (po USG):  - Nic u pani nie znajduję, jedynie powiększone przewody mleczne. Proszę wykonać mamografię.

Mój mąż się modli.

Lekarz radiolog (z opisu badania mamograficznego): „ w miejscu – centralnie jest guzek o średnicy...”. Wynik otrzymuję razem ze skierowaniem do onkologa.

Mój mąż się modli.

Doktor onkolog (po badaniu): „Nic u pani nie wyczuwam. Skieruje panią na USG.”

Mąż modli się dalej.

Lekarka wykonująca USG: „Nie ma tu guza. Jest torbiel. I w drugiej piersi dwie” (w bonusie, żeby nie było zbyt pięknie).

Mąż wciąż się modli. Ja zaczynam mieć wątpliwości, czy oni wszyscy badali jedne i te same piersi?

Doktor onkolog (kiedy do niego wracam): „No to w porządku. Torbielami nie musi się pani martwić. Proszę przyjść za rok”

Mąż kończy modlitwy. Uznaje mnie za uzdrowioną.

Profesor ginekologii (gdy do niego wracam): „Nie potrafię pani odpowiedzieć na pytanie, czy jest się czym martwić. No chyba badali panią ludzie, którzy się na tym znają. Ale widzę tu zmianę na jajniku, proszę przyjść koniecznie za trzy miesiące do kontroli” (w kolejnym bonusie).

Ja: na wszelki wypadek zaprzestaję samobadania. Już teraz się go boję. I tej zmiany na jajniku też. Do badania kontrolnego zostały mi dwa tygodnie. Czuję kompletne zamieszanie.

W międzyczasie koleżanka ze szkoły niespodziewanie była zmuszona poddać się mastektomii. Dzielna dziewczyna - gdy dzwoniła do mnie dwa tygodnie temu, to pogodnie twierdziła, że dobrze się czuje, mimo iż dalszym ciągiem leczenia stała się intensywna chemioterapia. Wiem, że nie chciała mnie przestraszyć. Życzę jej powrotu do zdrowia z całego serca. Może potrzebuje modlitwy o uzdrowienie?

Odkładam telefon i postanawiam natychmiast żyć. Zanim będzie poźniej niż się wydaje. Baptiste Beaulieu mógłby być ze mnie dumny. Mój porównywany do niego starszy syn również.

- Nie mogłabym teraz umrzeć – tłumaczę niepokojącej się o moje zdrowie Beacie. Argumentem w tej sprawie jest mój młodszy syn. Kacper już tyle ostatnio przeszedł. Nie mogę mu tego zrobić. Męża, który również tyle ostatnio przeszedł, też chciałabym oszczędzić.

Choć jestem osobą wierzącą trudno mi się modlić za własne uzdrowienie. Nie mam też w tym  żadnej praktyki. Zresztą z wyjątkiem ostatnich neurologiczno - psychiatrycznych zawirowań zawsze byłam nieprzyzwoicie zdrowa. Raz tylko okazało się, że noszę w sobie kamienie, ale tego akurat było łatwo się pozbyć. 
W dzieciństwie wręcz zazdrościłam chorowitym koleżankom, które nie musiały meldować się codziennie w szkole. W pracy przez lata moje zwolnienia lekarskie wiązały się jedynie z opieką nad dziećmi, gdy były one małe. A teraz muszę się zmierzyć z faktem, że doszłam do wieku, kiedy choroby zaczynają atakować z coraz większą łatwością. I jak tu zastosowac motto z Desideraty, którym zawsze starałam się kierować: "Przyjmuj pogodnie to, co lata niosą, bez goryczy wyrzekając się przymiotów młodości".

Nie jestem Hiobem Panie. Nie zakładaj się o mnie z nikim, bo niestety przegrasz zakłady. Nie wystawiaj mnie na kolejną próbę.

"Rozwijaj siłę ducha, by w nagłym nieszczęściu mogła być tarczą dla ciebie. Lecz nie dręcz się tworami wyobraźni. Wiele obaw rodzi się ze znużenia i samotności." - odpowiada mi Pan dalszym tekstem Desideraty. 

Bez obaw Chłopaki. To jeszcze nie teraz. Na razie się nie poddaję.
Dziś Wasz dzień.
Niech będzie tak bardzo radosny, jak tylko może być!

WYJAZD ANI

Ania – dziewczyna Bartka jest jedynym Życiem, jakie po nim pozostało. Pokochaliśmy ją z mężem jak własną córkę. Tak wiele z sobą przeżyliśmy. Jeśli nasz syn chciał się z nią ożenić, to Ona jest dla nas jego narzeczoną. Śmierć całkowicie zniweczyła plany Bartka, ale Ania i tak, w naszym odczuciu, została podarowaną nam przez los Synową. Będzie dla nas na zawsze częścią rodziny, cokolwiek by nie przyniosło dalsze życie.

W weekend dzwonię do naszej kochanej dziewczyny, jadąc z dokumentami na studia psychologiczne. Ania odbiera rozmowę na lotnisku. Wylatuje do Londynu na spotkanie ze swoimi przyjaciółmi, którzy w zeszłym roku wyemigrowali z jej rodzinnego miasta. To pierwsza tak długa i samodzielna podróż Ani. Martwię się o nią. Nie chciałabym, by się narażała na jakiekolwiek niebezpieczeństwo. 

Jak to się stało Europo, że wymarzone kiedyś na wyjazd kierunki, takie jak Londyn, Paryż, czy Barcelona budzą teraz niepokój, gdy podążają tam nasi bliscy?

Końcem wakacji odwiedziła mnie sąsiadka. Bożenka niecałe trzy miesiące wcześniej była na wycieczce w Anglii. Kiedy zwiedzała jej stolicę, na London Bridge zamachowcy wjechali w tłum przechodniów, a potem zaatakowali ich nożami. „Jeden ze świadków powiedział, że mężczyźni krzyczeli: "To dla Allaha" i dźgali nożem na oślep” czytam na stronie niezalezna.pl/99951 relację z tego wydarzenia. 
Szczęściem, Bożenka i jej rodzina znajdowała się wtedy na sąsiednim moście. Zaraz po zakończeniu ewakuacji dostałam od niej sms-a: „Nastrój nasz już niestety nie najlepszy i strach pozostał.” Czuć go jeszcze w opowieści Bożenki podczas wakacyjnych odwiedzin. Przybiera na sile, gdy mówię, że wyjazd do Anglii to marzenie Kacpra - nasz młodszy syn chciał tam podszkolić się językowo. Bożenka odradza stanowczo. Była kiedyś jego nianią i on nazywał ją swoją drugą mamą, teraz więc się o niego martwi na równi ze mną.

Jeśli nasze dzieci nie pojadą do Anglii ze strachu, a inne, z jego powodu stamtąd wyjadą, to może się okazać, że w tym kraju  zakończy się problem z imigrantami z Europy Wschodniej (choć dla nas to Europa Centralna). Pewnie jest to zgodne z życzeniami wielu Brytyjczyków. Tylko czyje ręce do pracy, której oni nie chcą wykonywać, tam pozostaną?

Bo w Anglii, jak w każdym szybko rozwijającym się kraju, potrzebna jest tania siła robocza. A jego obywatele nie garną się do słabo opłacanych zajęć. Zawsze jednak można sięgnąć po przybyszy z innych części świata, jeśli wschodnio(centralno)europejscy imigranci nie odpowiadają Wyspiarzom. Mimo, że my dla Allaha nie przejeżdżamy i nie atakujemy przechodniów nożami na mostach.

W internecie z łatwością można znaleźć informację o tym, kim byli zamachowcy z London Bridge. Na stronie http://wiadomosci.dziennik.pl/swiat/artykuly/551576 podano, że jeden z nich urodził się w Pakistanie, a drugi miał korzenie marokańsko – libijskie. Jeśli chodzi o trzeciego terrorystę to „jego nazwisko jest znane służbom, ale zdecydowano się na pewną ostrożność ze względu na "międzynarodowy kontekst", co może oznaczać, że mężczyzna miał powiązania z innymi grupami terrorystycznymi poza granicami Wielkiej Brytanii lub był obcokrajowcem.” [ale na pewno nie pochodził z Europy Wschodniej/Centralnej– przyp.aut.]

Z Marokiem powiązani są także zamachowcy z Hiszpanii, którzy w wakacje wjechali furgonetką w tłum na deptaku Rambla. Dwa lata wcześniej zaledwie kilka kroków dalej (za najbliższym zakrętem jego przecznicy) wynajmowaliśmy apartament podczas wakacji. Czy w tej sytuacji chcielibyśmy znów tam zamieszkać?

A mój ukochany Paryż? Już nawet nie chcę wspominać tego, że trzy miesiące po naszym wyjeździe stamtąd, okolica, gdzie wynajmowaliśmy apartament (Les Halles) została ostrzelana, a liczba ofiar była po prostu przerażająca. „Francuskim władzom udało się na razie zidentyfikować jednego napastnika [„z imigranckiej rodziny”]. Dwóch innych prawdopodobnie przybyło do kraju jako "uchodźcy" – czytam na stronie http://www.fakt.pl/wydarzenia/swiat/kim-sa-zamachowcy-z-paryza/g2vqnxr

Europo, kiedyś tu na Wschodzie (w Centrum) marzyliśmy o pobycie w tych miejscach, które były symbolem Twojej cywilizacji. Co się z Tobą stało?

W internecie oglądam migawki z Paryża opanowanego przez „zaproszonych” na nasz kontynent „uchodźców”. W całej Europie Wschodniej, czy też Centralnej, nie widziałam nigdzie takich odpychających śmietnisk i pobojowisk. Czy ktoś jeszcze panuje nad slamsami na kiedyś reprezentatywnych ulicach francuskiej stolicy? Nie poznaję już „ukochanego Paryża”. W myślach odśpiewuję dla niego Requiem.

I straszne to dla mnie jest. Bo jako Europejka, nie ważne, czy wschodnia, czy centralna, czuję się przeogromnie związana z kulturą i spuścizną naszego kontynentu. Wręcz boli mnie upadek jego symboli. A jednak na europejskim Zachodzie czy Północy ludzie tacy jak ja przegrywają w imigranckiej rywalizacji z tymi, którzy o Europie nie mają i najczęściej mieć nie chcą zielonego pojęcia. Albo nawet przybywają, by ją celowo niszczyć. Mimo to jednak, jak donosi prasa, to antypolskie nastroje nasilają się na Wyspach. 

Mam nadzieję, że Ani w Londynie nie spodoba się na tyle, by zechciała tam zamieszkać na dłużej ze swoimi przyjaciółmi. Mam nadzieję, że wszystko szczęśliwie ułoży się dla  niej tutaj – przy jej obu rodzinach - naturalnej i „przyszywanej”. Mam nadzieję, że ominie ją emigracja.  Mam nadzieję, że bezpiecznie wróci do domu. 

Ale podczas rozmowy na lotnisku życzę jej miłego pobytu w Anglii. I chyba życzenia się spełniają, bo w ostatnim sms-ie napisała „fajnie jest tutaj:-D”. Chciałabym, żeby Ci było zawsze jak najlepiej Aniu 💓 Bez względu na to, jak zadecydujesz...

TRZEBA NATYCHMIAST ŻYĆ

Do śmierci Bartka byłam aktywnym użytkownikiem facebooka. Za jego pośrednictwem, tak jak inni, dostawałam od znajomych przeróżne życiowe „mądrości”, a te które najbardziej do mnie przemawiały, zamieszczałam później na swoim koncie. Przeszło dwadzieścia miesięcy temu otrzymałam od Tereski, poznanej na  kursie psychoterapii, cytat z wydanej w Polsce ponad półtora roku wcześniej książki:

„Trzeba natychmiast żyć. Jest później, niż się wydaje.”

Nie zareagowałam na te słowa od razu. Nie wcisnęłam przycisku „opublikuj” tuż po przeczytaniu. Ale cytat zapadł w pamięć na tyle mocno, że wkrótce postanowiłam go odszukać,. Chciałam, by jednak znalazł się na moim koncie. Poświęciłam na to wiele czasu. Odszukanie jakiejkolwiek wypowiedzi na facebooku nie jest łatwe, ale moja determinacja, by to zrobić, wzrastała z każdą chwilą. Jakby coś mnie przymuszało i przynaglało do pośpiechu w tamten styczniowy weekend.

W tym czasie mój ukochany Syn umierał samotnie w swoim jednoosobowym akademikowym pokoiku. Bartek dostał krwotoku wewnętrznego. Życie uchodziło z niego powoli, lecz nieubłaganie.

Jeszcze mi w uszach brzmi nasza ostatnia rozmowa z początku weekendu – w piątek zdzwanialiśmy się dwukrotnie po zajęciach. Wieczorem tego dnia Bartek  po raz ostatni rozmawiał też z Anią, która pojechała odwiedzić mamę. Nazajutrz już żadna z nas nie mogła się z nim skontaktować. Myślałyśmy o wyładowanej baterii, odsypianiu trudów całego tygodnia zajęć, zagłuszającym dzwonek telefonu słuchaniu muzyki. Bo czy komuś w takiej sytuacji przyszłaby na myśl śmierć dziecka?

Niedzielną datę, gdy znaleziono go martwego, wpisano w akcie zgonu. Ale tak naprawdę, nigdy się nie dowiemy, w którym momencie tamtego weekendu do Bartka przyszła śmierć. 
Może to było jeszcze przed opublikowaniem przeze mnie cytatu, który wreszcie odnalazłam na facebooku? 

„Trzeba natychmiast żyć. Jest później, niż się wydaje” – jak złowieszczo w tym kontekście brzmią takie słowa.

Przysłany mi przez Tereskę cytat pochodzi z książki Baptiste Beaulieu’a „Pacjentka z Sali numer 7”. Końcem wakacji kupuję tę pozycję przez internet i odbieram ją wraz z paczką podręczników na nowy rok szkolny dla mojego młodszego syna.  Od razu zagłębiam się w lekturze.

„Baptiste Beaulieu, 27-letni lekarz szpitalnego Oddziału Ratunkowego, zaczął pisać swój blog w listopadzie 2012 roku. Miał jeden cel: pojednać leczonych i leczących, opowiadając z poczuciem humoru i wrażliwością niewyobrażalną rzeczywistość szpitalną" - czytam notkę o autorze na obwolucie książki. A potem jego własne słowa: "Pisałem dla tych, którzy leżą, i tych, którzy ich podnoszą. Mój blog miał mieć działanie terapeutyczne. Dlatego pewnie tylu wydawców zaproponowało mi napisanie powieści na  jego podstawie".

Czytam książkę ze świadomością tego, że mój syn zapewne byłby teraz takim Baptistem. Z dużym prawdopodobieństwem pracowałby w jakimś polskim szpitalu, którego dzień powszedni, jak sądzę, niewiele się różni od francuskiego. Bartek umarł, będąc studentem piątego roku medycyny, gdyby mógł kontynuować studia, to najpewniej by je w tym roku ukończył, stając się przed wakacjami dyplomowanym lekarzem. Być może rozpocząłby od razu staż, kto wie, czy nie na Oddziale Ratunkowym? Jestem już na zawsze skazana na pisanie w głowie wszystkich możliwych scenariuszy dalszego życia  mojego dziecka. W krainie wyobraźni ono będzie dojrzewało rok po roku, obchodziło kolejne urodziny, starzało się zgodnie z kalendarzem, który po tamtej stronie już nie jest mu potrzebny.

Według niego właśnie teraz Bartosz, jak Baptiste, mógłby być 27-letnim szpitalnym stażystą. I czytając historie francuskiego młodzieńca, wyobrażam sobie, zmagania mojego syna z tymi wszystkimi sytuacjami, które codziennie mają miejsce w szpitalach. Zgodnie z książkową dewizą autora: "Być lekarzem to znaczy iść na spotkanie drugiego człowieka". 
Bartek – cóż, już nie spotka swoich pacjentów.

To dlatego mój mąż chce udzielać się w hospicjum.

- Nasz Syn miał jako lekarz pomagać ludziom. Skoro nie może, to ja to będę robił za niego – słyszę przed pierwszymi zajęciami na Kursie dla hospicyjnych wolontariuszy medycznych.

Nie ma tylu łez na świecie, żeby to wszystko odpłakać.

NAUKA NA WIELU FRONTACH

Pierwszego dnia jesieni, gdy deszcz leje się na ziemię strumieniami, składam dokumenty potrzebne do rozpoczęcia studiów psychologicznych. Klamka zapada, młoda dziewczyna pracująca w dziale rekrutacji zapewnia mnie, że oto zostałam przyjęta w poczet studentów SWPS. Spoglądam na młodych ludzi, których pełno na korytarzach – jeszcze nie wiem, czy do nich pasuję.

Wierzę, że nauka jest dobra na wszystko. We wrześniu rozpoczynamy ją z mężem na wielu frontach. On zgłasza akces na kolejny semestr kursu ikonopisania, który rozpoczął w zeszłym roku szkolnym. Dowiaduje się, że zajęcia zostaną wznowione, gdy tylko kursanci powrócą z Moskwy. Jadą tam między innymi w celu integracji. Mój mąż, podobnie jak ja, odstawił leki antydepresyjne i teraz nie chce się z nikim integrować. Od śmierci Bartka nie szuka w życiu przyjemności, raczej poświęcenia.

W zeszłym miesiącu znalazł ogłoszenie w internecie, które zapowiadało taką możliwość. I to dla nas obojga, bo także mnie już od dawna chodziła po głowie pomoc w hospicjum. Od razu zapisaliśmy się na prowadzony tam Kurs wolontariuszy medycznych. W tym tygodniu rozpoczęliśmy udział w szkoleniu.

- Bożenko, czy ty podołasz? – pyta mnie przed spotkaniem w hospicjum zaniepokojona Beata.

- Nie wiem - odpowiadam zgodnie z prawdą. – Ale przecież śmierć nie może mnie już skrzywdzić bardziej niż to zrobiła.

Oczywiście te słowa mogą się okazać deklaracją na wyrost. Liczę się z tym. Ale cóż mam odpowiedzieć, nawet samej sobie, a może przede wszystkim samej sobie?

W zeszły weekend przyjaciele zaprosili nas do Krakowa na koncert zespołu Hard times. Nie znałam wcześniej jego utworów, jakież to było miłe zaskoczenie, że tak mnie „wciągnęły” w swój klimat. Mimo tego, że klubowe nagłośnienie okazało się takie sobie i większość słów niestety do mnie nie docierała. Lecz zakończenie piosenki „Podziemia miasta” wybrzmiało donośnie  i jakby zapisało się w mojej głowie słowami, które odtwarzają się nieustannie od tamtej pory. „Ale wolę czuć ból niż nie czuć nic” – wyśpiewał na scenie Łukasz Wiśniewski, a ja podpisuję się pod tym obydwiema rękami.

W zimne wrześniowe popołudnie pani doktor z hospicjum zaczyna szkolenie od podstaw – w sposób definicyjno – historyczny. „Udzielamy gościny, okrywając płaszczem opieki” – metaforycznie opisuje misję swojej placówki. I powoli zza tych wszystkich słów, wypowiadanych przez osoby prowadzące, zaczyna wyłaniać się śmierć -  hospicyjny mieszkaniec, którego spodziewałam się tu zastać:

„Warunkiem przyjęcia do hospicjum jest zakończenie leczenia.”

„Chorzy znajdują się w okresie terminalnym, najczęściej tu umierają, choć bywało już różnie”.

Dopełnieniem tego jest tekst, który czytam później na stronie internetowej http://www.hospicja.pl/o-hospicjum/co-to-jest-hospicjum: 

„Hospicja kierują się zasadą akceptacji nieuchronności śmierci. Nie stosuje się więc w nich uporczywej terapii, której celem jest wydłużenie życia pacjenta za wszelką cenę. Hospicja nie prowadzą diagnostyki czy oceny postępu choroby. Leczenie skupia się na kontrolowaniu uciążliwych objawów somatycznych i psychicznych.

W hospicjach nie ma respiratorów, nie stosuje się powszechnych w medycynie ratunkowej wlewów dopaminy czy adrenaliny sztucznie utrzymujących ciśnienie chorego, nie przetacza się krwi (jeśli zabieg ten jest konieczny, chorego kieruje się do szpitala). Wreszcie – nie przeprowadza się reanimacji.

PAMIĘTAJ!

W hospicjum nie wydłuża się za wszelką cenę, ani nie skraca życia chorego.”

Jest w tym wszystkim pokora wobec śmierci. Uznanie, że człowiek nie jest Panem życia, choć zazwyczaj tak mu się wydaje. Pogodzenie się z losem. Smutek i żal. Przez głowę przewijają się znajome słowa: "ale wolę czuć ból, niż nie czuć nic."

Tego dnia jednak śmierć nie zatriumfuje w hospicjum. Jego była pielęgniarka, która jest kolejną osobą prowadzającą zajęcia, zdaje się zarażać naszą trochę onieśmieloną grupę swoim zaangażowaniem w pomaganie. Przypomina oczywiste prawdy, które warto cyklicznie odświeżać w pamięci. Bo „życie nie kończy się chorobą, trwa do końca”. Więc trzeba próbować „nie zaniedbać nikogo po drodze”. I pomóc terminalnie chorym do końca żyć. Bo, parafrazując Kusturicę, nawet najmniejszy okruch życia jest cudem. Póki trwa. 
Więc niech żyje ten cud...

*

P.s. Ciasto dla rodziny na niedzielę: http://prostegotowanie.blogspot.com/2007/10/ciasto-czekoladowe-murzynek.html (ja zrobiłam wersję z mlekiem, posypką z wiórków czekoladowych, a w polewie, gdzie był wybór między margaryną a masłem, użyłam tego drugiego).

 Magda, Proste gotowanie

27-10-2007      

Ciasto czekoladowe - Murzynek.

Ostatnio w pracy znajoma dumnie opowiadała jak zrobiła ciasto poczwórnie czekoladowe z przepisu Nigelli Lawson. Brzmiało to naprawdę pysznie i postanowiłam, że takie muszę też spróbować. Tak się złożyło, że wczoraj też natknęłam się na tenże właśnie odcinek programu kulinarnego. I co? Proszę Was - przecież mamy nasze polskie, jeszcze prostsze ciasto, które też można przystroić dodatkową porcją czekolady na wierzchu i nazwać poczwórnym - to przecież nasz murzynek. Powinnam zrobić teraz taką amerykańską minę z szeroko otwartymi oczami i zaintonować odpowiednio amerykańskie -Heloooooo! My przecież też to znamy i to mamy. I też nie przypominam sobie, żeby prostota jego przygotowywania polegała na tym, że wszystkie składniki miksujemy w robocie kuchennym jak ciasto Nigelli, bo takowy raczej powszechnie nie występuje w polskich domach. W przeciwieństwie do domów amerykańskich, gdzie sprzętów i gadżetów jest raczej dużo, tylko że one się nie zużywają, tylko gromadzą kurz. Prostota naszego polskiego murzynka polega na tym, że składników jest mało, są tanie i łatwo dostępne i można go robić przy użyciu miksera lub bez (tylko pianę z białek się wtedy długo ubija). I właśnie dlatego przepis na niego przekazywany jest z pokolenia na pokolenie. Pamiętam, że moja babcia go robiła, a ja dzisiaj dodaję do niego nieco więcej czekolady i czynię z niego ciasto poczwórnie czekoladowe w polskim wydaniu.

na okrągłą blachę o średnicy ~30 cm:
- kostka margaryny
- 2 szklanki cukru
- 1 szklanka wody
- 3 łyżki kakao (czarne, gorzkie)
- 2 szklanki mąki + 2 łyżeczki proszku do pieczenia
- 4 jaja
- tabliczka gorzkiej czekolady

1. W garnku rozpuszczamy margarynę, cukier, wodę i kakao. Nie powinno się zagotować. Jak się rozpuści - zostawiamy do ostygnięcia, bo w przeciwnym przypadku jajka by zmieniły swoją postać. 10 łyżek zostawiamy do polewy - ja często o tym zapominam, dlatego warto to zrobić na początku.
2. Do ostygniętej masy dodajemy mąkę z proszkiem do pieczenia i żółtka - miksujemy lub mieszamy razem.
3. Na końcu dodajemy ubite na sztywno białka i połamaną w kostki czekoladę. Warto takie kostki położyć na wierzch ciasta jak już będzie w blasze, one same opadną w trakcie pieczenia, a jeśli pomieszamy od razu, to opadną na dno i tam już zostaną. Trochę czekolady można zetrzeć na tarce i zostawić do posypania ciasta. Ja z tabliczki ścieram trochę czekolady obieraczką do jarzyn lub jeśli chce mieć wiórki to kroję trochę ostrym nożem.
4. Ciasto wkładamy do nienagrzanego piekarnika i pieczemy około godziny. Trudno jest podawać czas pieczenia, bo każdy ma inny piekarnik, więc należy zacząć sprawdzać po godzinie czy ciasto jest surowe w środku nakłuwając wykałaczką lub surowym makaronem spaghetti lub drutem do dziergania.
5. Polewa czekoladowa: do 10 łyżek zostawionej mikstury dodajemy łyżkę masła lub margaryny, łyżkę kakao i łyżkę cukru i rozgrzewamy. Są dwie opcje: wylewamy polewę na zimne ciasto lub ciepłe ciasto. Ostatni przypadek dotyczy sytuacji jeśli chcemy , aby polewa wsiąkła w ciasto. Jak polewa zacznie gęstnieć, posypujemy czekoladą.
6. Proszę - ciasto poczwórnie czekoladowe, czyli murzynek...

W BOŚNI - KILKA LAT PÓŹNIEJ

Poprzednia część relacji znajduje się we wpisie: BOŚNIACY

https://podobrejdrodze.blogspot.com/2017/09/bosniacy.html

😉W pierwszy dzień jesieni kończę z letnimi wspomnieniami. Dla przypomnienia tekst z przedwczoraj: "Pierwszy dzień jesieni 2017 rozpocznie się w sobotę, 23 września. Dzień wcześniej, 22 września, nadejdzie jesień astronomiczna. Kalendarzowe pory roku zaczynają się co roku w tym samym terminie (...), natomiast data początku astronomicznych pór roku się zmienia." (http://www.edziecko.pl/rodzice/7,79361,20695547,pierwszy-dzien-jesieni-2017-kiedy-rozpoczyna-sie.html)

CZĘŚĆ VI RELACJI "ODKRYCIE LATA"

Kilka lat później podczas krótkiego przystanku w podróży nad bośniacką rzeką Krupą, spotkałam młodego człowieka z Polski, który corocznie odwiedza Bośnię. Razem siedzimy na ławeczce pośrodku drewnianego mostku i jemy maleńkie, ciepłe, świeżo upieczone chlebki z mąki gryczanej. Moczymy je w domowej roboty kajmaku – tutejszym serowym smarowidle. I aż pojękujemy z błogiego zadowolenia naszych kubków smakowych.

- Z Bośnią trzeba uważać – przestrzega nas młodzieniec.

Nadstawiam uszu. A chłopak mówi o tym, że Bośnią można się „zarazić”. Chwila nieuwagi i już nie będzie można przestać przyjeżdżać do tego kraju .

Nie uważałam. Zaraziłam się radośnie i z entuzjazmem. Wiedziałam o tym już przed spotkaniem z młodym podróżnikiem. Przecież od czasu tamtego lata, spędzonego z siostrą, kiedy to odkryłam dla siebie Bośnię, odwiedzałam ją w każde następne wakacje. Z przeróżnych powodów – wszystkie były dobre. Nie chcę się z tego wyleczyć.

Mam nadzieję, że czeka mnie jeszcze wiele odkryć w „kraju w kształcie serca”, jak podobno Bośnia promuje się w świecie (www.podróże.onet.pl). 

Nad rzeką Krupą jestem przypadkowym odkrywcą małych, zagubionych między wzgórkami młynów wodnych, gdzie wciąż można zmielić mąkę na domowe wypieki, a wspaniali ludzie opowiadają o swoich tradycyjnych zajęciach w coraz bardziej zrozumiałym dla mnie języku. Co jeszcze odkryję w sercu tego kraju podczas następnych podróży?

*

A kiedy między wyjazdami do Bośni nasila się za nią tęsknota, to oglądam film fascynującego mnie Emira Kusturicy, urodzonego na terenie obecnie bośniackiego Sarajewa. Ostatnia produkcja tego reżysera nosi tytuł „Życie jest cudem”. Akcja oczywiście toczy się w Bośni i to w czasie, o którym nie można tam wciąż zapomnieć. Wojna bałkańska w całości przewija się przez film Kusturicy. Ale nie jest jego głównym bohaterem. Co o niej mówi reżyser w swoim dziele?

„To nie jest prywatna wojna.”

Takie właśnie słowa wkłada w usta swojego syna, wcielającego się w postać ekranowego Kapitana Aleksica.

"- To nie jest moja prywatna wojna. Czyjaś jest. To wojna szubrawców. Nie twoja ani moja."

I to by zamykało dla mnie temat bałkańskiej wojny. A także każdej innej, która przetoczyła się przez naszą planetę.

W najnowszym filmie Kusturicy tak naprawdę tematem przewodnim jest miłość. A wojenne historie to tylko element tła, na którym miesza się ona z porywającą, jak zawsze u tego reżysera, muzyką i wypełniającą kadry nieuchwytną poezją. Lecz, mimo niewątpliwej miłości do Bałkanów, nie tą patetyczno – patriotyczną, ale taką zwiewną, pełną ciepła i baśniowego kolorytu. Bo u Kusturicy, jak w baśni, dla miłości nie ma nic niemożliwego. Jest ona potężniejsza niż wojna i potrafi czynić cuda. Takie, które teraz są Bośni niezwykle potrzebne. Te wyczekiwane tam obecnie przez wszystkich. 
Ale w tym wszystkim nie można zapomnieć o bezpośrednim przesłaniu Kusturicy. 

O tym, że największym cudem jest życie.

BOŚNIACY

Poprzednia część relacji znajduje się we wpisie: BOŚNIA

https://podobrejdrodze.blogspot.com/2017/09/bosnia.html

CZĘŚĆ V RELACJI "ODKRYCIE LATA"

Chcąc poszerzyć wiedzę o Bośni, korzystamy z „najlepszego przewodnika tekstowego” -  Beata i Paweł Pomykalscy otrzymali za tę pozycję Nagrodę Magellana w 2012 roku. Z zaufaniem więc podchodzimy do podanych przez nich informacji, próbując jak najlepiej zrozumieć bośniackie realia, głównie w odniesieniu do mieszkańców tego kraju:

„W Bośni tożsamość narodowa ukształtowała się na zasadzie wyznaniowej. Katolicy zaczęli uznawać się za Chorwatów, prawosławni za Serbów, a zislamizowana ludność słowiańska – za muzułmanów w znaczeniu narodowościowym.”

Historia tego procesu była tak samo trudna, jak wszystkie inne aspekty życia na tych ziemiach. W rozdziale pt. „Bośnia w Imperium Otomańskim”, czytamy, że w tym okresie historycznym „jedynie wyznawcy islamu byli uznawani za ludzi wolnych i cieszyli się pełnymi prawami (…) Na sytuację ludności nie miała natomiast w Turcji wpływu przynależność społeczna i etniczna. Po przyjęciu islamu każdy stawał się pełnoprawnym obywatelem imperium.”

Oto więc dlaczego w Bośni w tamtych czasach niektórzy chcieli być muzułmanami. W odróżnieniu od nich „Chrześcijanom, zwanym giaurami, nie przysługiwała opieka państwa, nie mogli nosić broni, budować nowych kościołów i cerkwi, okazałych i ozdobnych domów, jeździć na dobrych koniach. Nie służyli w tureckim wojsku, lecz musieli w zamian opłacać specjalny podatek pogłówny, a w czasie wojen nakładano na nich dodatkowe podatki, które często pozostawały już na stałe. Niewierni byli ponadto zobowiązani do budowy twierdz i dróg oraz aprowizacji wojska.”

O tym, jak dotkliwe  były te obciążenia finansowe i materialne na przestrzeni dziejów pisze Jarosław Rubacha z Uniwersytetu Warmińsko – Mazurskiego („Polityka Turcji wobec narodów i państw bałkańskich na przełomie XIX i XX w.”) Niestety nie wszyscy mogli podołać nakładanym na nich należnościom. Co wtedy? Między innymi na to pytanie odpowiada Agnieszka Kuriata w pracy pt „Dżizja – muzułmański podatek pobierany od innowierców. Zarys tematyki”:

Czytamy tam: „W razie nieuiszczenia opłaty, dopuszczalna była kara pozbawienia wolności do momentu wywiązania się z obowiązku [czyli można założyć, że czasem do końca swoich dni – przyp.aut.] lub oddanie w zastaw kobiet i dzieci, które miały pracować jako niewolnice przez okres 2 lat za każdego dinara podatku.”

I tu już naprawdę wchodzimy w historię tragedii chrześcijańskich rodzin. O tym, co mogło dziać się w takiej niewoli najlepiej świadczy dalsza część tekstu: „ W celu zabezpieczenia się, kobieta i jej rodzina mieli złożyć wcześniej przysięgę, że w sytuacji, kiedy kobieta zaszłaby w ciążę w okresie spłacania długu, zastawca nie zostanie oskarżony o gwałt.”

Internet pełen jest historii osmańskich niewolnic (choć zwykle tych pozyskiwanych w czasie podbojów, porwań lub po prostu z biedy sprzedanych przez rodziny). Mimo częstej obecnie fascynacji haremową tematyką, podsycanej skutecznie przez modny film „Wspaniałe stulecie”, chyba każdy może sobie wyobrazić, ile potworności musiało się wydarzyć w takich sytuacjach w czasie trwania pojedynczych ludzkich istnień.

I tu wracam do naszego nagrodzonego przewodnika:

„Jednym z najdotkliwszych przejawów represji był prowadzony na podbitych terenach przymusowy pobór niemuzułmańskich chłopców w wieku od siedmiu do dwudziestu lat, których następnie wychowywano w duchu islamu. Najzdolniejszych kształcono w Stambule i przygotowywano do objęcia stanowisk w administracji państwowej, pozostałych zazwyczaj wcielano do specjalnej formacji wojskowej – janczarów.”

Jestem matką dwóch chłopców i słabo mi się robi na myśl o takich praktykach. Zastanawiam się, jak silną trzeba było mieć wiarę, by mimo tych wszystkich okropności nie ulec myśli, że konwersja na islam mogłaby im zapobiec. I choć ostatnią rzeczą, jaką chciałabym w swoim życiu zrobić jest zdrada wiary swojej i swoich przodków, to nie mam prawa osądzić tych, którzy tego dokonali. Bo naprawdę nie wiem, jak bym ja - matka dwóch chłopców, zachowała się w tamtej rzeczywistości? Czy chęć uratowania najbliższych – przed niewolą, dożywotnim więzieniem, uprowadzeniem z rodziny – nie jest takim motorem działania, gdzie zaczyna się liczyć jedynie przetrwanie tych, których kochamy?

Okupacja otomańska niewątpliwie zmusiła wielu chrześcijan do rozpaczliwych wyborów. Być może w podjęciu ostatecznych decyzji kierowali się świadomością, że ich córki trafiające do haremów, czy będący ofiarami branki synowie i tak musieliby stać się wyznawcami islamu. Zmiana religii w Imperium Osmańskim była wymuszona już na progu tego rodzaju nowego etapu życia z dala od rodziny. Nie zawsze więc konwersja mogła być procesem dobrowolnym.

Oczywiście zmiana religii nie musiała być powodowana aż takimi przerażającymi wizjami. Czasem to się po prostu opłacało. Według przewodnika: „W związku z tymi nowymi stosunkami społecznymi znaczna część ludności bośniackiej zaczęła przechodzić na islam, nierzadko właśnie ze względów ambicjonalnych. Bośniaccy panowie dążyli w ten sposób do zachowania swoich przywilejów. Słowiańska arystokracja po masowej konwersji nadal stanowiła w Bośni klasę panującą, co jednak rodziło napięcia w społeczeństwie. (…) Chrześcijańscy chłopi byli więc podporządkowani panom tego samego pochodzenia etnicznego, lecz innego wyznania.” Nietrudno sobie wyobrazić, jaki ta historia wywiera wpływ na  mieszkańców Bośni do dnia dzisiejszego.

Cierpiąca okrutne represje lecz trwająca przy chrześcijańskiej wierze ludność chłopska, musiała widzieć w osobach przyjmujących religię okupanta zdrajców, sprzymierzeńców najeźdźcy, zjednoczonych z nim w celu czerpaniu korzyści z systemu. I jestem pewna, że przy tym uogólnieniu nikt nie brał pod uwagę tych jednostek, które przyjęły islam nie z własnej woli lecz z przymusu, a także w wyniku koszmarnych dylematów moralnych przy próbach ocalenia tego, co dla nich było najważniejsze. Nienawiść wzrastała przez wieki. I wciąż zbiera swoje żniwo.

*

Jako osoba z zewnątrz nie jestem uwięziona w tej historii. Mam komfort patrzenia na mieszkańców Bośni ponad ich podziałami. I z całego przychylnego im serca chciałabym doszukać się jakiegoś kamienia węgielnego, na którym można by budować porozumienie. Jeśli nie w rzeczywistości, to choć w tym, co przynosi literatura.

Z pomocą przychodzi artykuł Justyny Pilarskiej pt. „Integracja na styku kultur. Islamsko – chrześcijańskie pogranicze Bośni i Hercegowiny”. W jego streszczeniu możemy przeczytać:

„Wspólnoty muzułmańskie na Bałkanach, w których praktyka islamu rozwijała się w środowisku europejskim, mogą posłużyć jako pomost między islamskim Wschodem i chrześcijańskim Zachodem”

I właśnie to odczuwałam w Bośni – tamtejsi muzułmanie byli dla mnie mimo odmiennej religii ludźmi z tego samego kręgu kulturowego. Wydawało mi się, że więcej mnie z nimi łączy niż dzieli, bo mamy wspólne dziedzictwo i uznajemy podobne wartości. Myślę, że umiejętność pogodzenia islamu z europejską spuścizną to wielki potencjał, szansa na naukę zarówno dla ludzi Wschodu, jak i Zachodu. Mam jednak wielkie obawy, czy kiedykolwiek uda się go wykorzystać. Bo jeśli chrześcijańska nienawiść na trwałe odsunie Bośniackich muzułmanów od Europy, to mogą oni szukać wsparcia wśród bardziej radykalnych i niezrozumiałych dla Europejczyków odmian islamu. „Pomost” między Wschodem a Zachodem może zostać stracony na zawsze.

Czy w przyszłych pokoleniach wypalą się nienawistne uczucia i zatrze pamięć o bolesnej historii, która tak bardzo podzieliła? Życzyłabym tego zarówno Bośniakom, jak i całej Europie, choć daleko mi do naiwnego optymizmu.

Następna część relacji znajduje się we wpisie: W BOŚNI - KILKA LAT PÓŹNIEJ

https://podobrejdrodze.blogspot.com/2017/09/kilka-lat-pozniej.html

BOŚNIA

Poprzednia część relacji znajduje się we wpisie: MOSTAR

https://podobrejdrodze.blogspot.com/2017/09/mostar.html

CZĘŚĆ IV RELACJI "ODKRYCIE LATA"

Kiedy po raz pierwszy przekroczyliśmy granicę Bośni, z naszą nawigacją stało się coś dziwnego. Przestała wskazywać drogi, miasta, czy w ogóle cokolwiek takiego – na niebieskim tle unosiła się tylko żółta strzała symbolizująca nasz samochód.

- Wjechaliśmy do nieba – to był nasz pierwszy komentarz.

Krajobrazy za oknem zdawały się to potwierdzać. Mimo to potraktowaliśmy Bośnię pospiesznie, tak, jak każdy inny kraj tranzytowy, przez który przejeżdżaliśmy wcześniej. Wszak spieszyliśmy się do modnej i rozreklamowanej Czarnogóry.

A przecież od pierwszego wejrzenia uderzyło nas w Bośni coś, co nie pozwalało na obojętność wobec tego kraju. Nawet nasi synowie, zwykle śpiący lub marudzący w długiej podróży, na widok podziurawionych kulami ludzkich siedzib i innych śladów po wojnie, rozbudzili się całkowicie i zamilkli.

To wymowne milczenie jest obecne i wyczuwalne w całej Bośni. Można je sobie interpretować, jak tylko się chce. Ja w tej ciszy odnalazłam znów słowa wokalisty grupy Dżem:

„Zawsze warto być człowiekiem,

Choć tak łatwo zejść na psy…”

Wśród ruin Mostaru rozważania na temat istoty człowieczeństwa nasuwały się same. I choć szczerze podziwiam i kibicuję dziełu odbudowy miasta, to jednak jest we mnie obawa, że w tym procesie jakaś lekcja do odrobienia o nas ludziach, znika bezpowrotnie z powierzchni ziemi.

Mieszkając na dawnym tureckim brzegu Neretvy, który w czasie wojny ucierpiał najbardziej, identyfikowałam się z jej muzułmańskimi ofiarami, których zrujnowane domy oglądałam codziennie w najbliższej okolicy.

Ale przecież nie po to przyjechałam do Bośni, żeby wydawać oceny i formułować jakiekolwiek sądy o problemach, o których mam tak mało wiedzy. Nawet nie wiem, czy jej zwiększenie o tematykę wojny, cokolwiek by mi dało. No bo jakie mam prawo wysuwać na przykład statystykę ponad czyjąś osobistą tragedię?

Muszę więc raz po raz przywoływać się do obiektywizmu. Najlepiej mi to wychodzi, gdy czytam słowa tekstu „Bałkan okrutny, Bałkan zabawny…” W rozdziale pt „Bałkański kalejdoskop etnicznej nienawiści” autor, który podobno wiele razy bywał w tej części świata, a nawet prowadzi zajęcia na temat Europy Środkowo – Wschodniej, pisze tak o obecnej sytuacji na Bałkanach:

„Wszystkie narody żyją w przekonaniu, że najbardziej dostały w skórę od historii, że najbardziej cierpiały, ponosiły najwięcej ofiar, a teraz przyszedł wreszcie czas, żeby odpłacić swoim gnębicielom pięknym za nadobne.” (www.zenderowski.republika.pl)

Nie mnie rozstrzygać o sprawach, których, dzięki Bogu, oszczędzono mojemu osobistemu doświadczeniu i życiu. Jestem tu ledwie przechodniem.

*Następna część relacji znajduje się we wpisie: BOŚNIACY

https://podobrejdrodze.blogspot.com/2017/09/bosniacy.html

MOSTAR

Poprzednia część relacji znajduje się we wpisie: BAŁKANY BEZ CZTERECH GWIAZDEK - Medjugorie

https://podobrejdrodze.blogspot.com/2017/09/bakany-bez-czterech-gwiazdek.html

CZĘŚĆ TRZECIA RELACJI "ODKRYCIE LATA"

Naprzód! Jedziemy dalej – do Mostaru, który jest naszą kwaterą główną podczas pobytu w Bośni. Nazwa miasta, według Wikipedii, pochodzi od słowa mostari („strażnicy mostu”). Nawigacja tutaj nie działa. No i jak teraz odnajdziemy nasz zarezerwowany naprędce apartament?

Oczywiście, gdy wszelkie inne sposoby zawodzą, chwytamy się tego, co na całym świecie zawsze działa. Podjeżdżamy na postój taksówek. Podajemy taksówkarzom adres. I... nieświadomie powodujemy wielkie zamieszanie.

- Coś takiego! – Taksówkarze dyskutują zawzięcie. Otwierają plan miasta i kiwają zgodnie głowami. – Nie ma tu takiej ulicy.

Stoimy wbici w ziemię tą wiadomością. I co teraz? Na szczęście taksówkarze się nie poddają. Są uprzejmi, uczynni, no i chcą zarobić trochę grosza na kursie po mieście. Po mapie przychodzi kolej na telefony. Wydzwaniają po rozmaitych punktach informacyjnych i Bóg jeden raczy wiedzieć, gdzie jeszcze.

W końcu zdobywają wiadomość – podobno aż w Urzędzie Miasta. No, na to bym chyba nie wpadła. Możno? Tak, możno! Sprawa jest wreszcie załatwiona – płacimy za kurs i… jedziemy za taksówką, bo ponoć trudno samodzielnie trafić na miejsce.

Nasza ulica to właściwie maleńki zaułek. Nic dziwnego, że nawet taksówkarze o niej nie słyszeli. Jest nowa. W Mostarze oznacza to, że w znajdującym się przy niej budynku odbył się remont i znów zamieszkali tam ludzie. Próbują dorobić, wynajmując apartamenty, choć ten, w którym się rozlokowaliśmy, wygląda, jakbyśmy tu byli pierwszymi gośćmi.

Sąsiadujący z naszym dom też jest już wyremontowany, ale narożny, gdzie kiedyś chyba działała piękna kawiarnia w ogrodzie, pozwala na to, aby czas zmieniał go powoli w ruinę. I to właśnie jest mostarska rzeczywistość. Miasto odremontowane przy głównym szlaku spacerowym, wciąż zrujnowane na zapleczu. Miasto próbujące przywrócić ruiny do życia. Miasto z martwymi okaleczonymi miejscami w samym środku tętniącej życiem okolicy.

Czasem wystarczy zejść zaledwie parę kroków z centralnej ulicy, wiodącej do najwspanialszej atrakcji turystycznej Mostaru, by znaleźć się w przeszłości. Właśnie tyle nas od niej dzieli podczas tego pobytu. Dzięki temu przez parę dni obcujemy ze wspomnieniami, niedostępnymi dla kilkugodzinnych turystów, którzy widzą w Mostarze jedynie Stary Most i prowadzący do niego bazar.

Cieszymy się, że nie mieszkamy w nowo wybudowanych pensjonatach na przedmieściach, choć może tam są i prawdziwe cztery gwiazdki. Nasz apartament znajduje się w mostarskim sercu. Tym, które przeszło nie tak dawno reanimację, co widać gołym okiem. Miasto przeżyło, choć każdy, kto zna jego wojenną historię, wie, jak było to trudne. Ale widok pozawałowych blizn wciąż jest wstrząsający. I choć nierzadko przeraża, to przecież też porusza całe nasze człowieczeństwo w sprzeciwie dla tej nieludzkiej potworności, która nazywa się wojną.

Myślę tu o słowach, które w Internecie krążą w formie cytatu na rozmaite okoliczności. Ich autorem jest, mieszkający w tej samej miejscowości co my, legendarny wokalista grupy Dżem:

„Najbardziej nie mogę znieść ludzkiej obojętności na zło. Tej samej bestii mniejszej lub większej, w czasie wojny i na co dzień, przez ludzi hodowanej dla ludzi.(…) nie potrafię być obojętny” (Ryszard Riedel)

To co czuję w Mostarze, to właśnie sprzeciw wobec i tej bestii, i tej hodowli. Mostar – ten prawdziwy – nie turystyczna iluzja – zmusza nas, aby pamiętać o jego pękniętym sercu. I nie pozwala przejść obok niego z obojętnością.

*

Codziennie wychodzę z Luną na trawnik przy parkingu na tyłach naszej uliczki. To zakątek otoczony ruinami. Ocalałe ściany budynków wciąż mają ślady po kulach i pociskach. Niektóre wyglądają, jakby ostrzelano je zaledwie przed chwilą.

Myślę o ludziach, którzy tu kiedyś zamieszkali. Kim byli, co uważali za ważne w swoim życiu? Jak je prowadzili we własnych domowych pieleszach, z kim spotykali się na ocienionych drzewami podwórkach? I co się z nimi stało wtedy, gdy wybuchła ta bezsensowna wojna? Gdzie się podziali, gdy zbombardowano im domy? W jakim przerażeniu je opuszczali, zanim runęły mury? Czy zdążyli uciec przed gradem kul? Co czuli tracąc swój dach nad głową i życie - najbliższych i swoje? A jeśli ocaleli, to czemu nie chcą tu wrócić? Czy ich wspomnienia są trudniejsze do uniesienia niż porzucenie dawnego życia, które na nowo starali się odbudować już gdzie indziej po wojnie? Czy rozmyślają o tych pozostawionych na łaskę czasu murach? I czy w ogóle te zrujnowane domy mają jeszcze swoich żyjących właścicieli?

A kim byli ich wrogowie? Dlaczego przekroczyli tę straszną granicę, za którą człowiek z przeciwnika staje się mordercą? W imię jakich idei? Czym kierowani?

Pytam i pytam, ale żadna odpowiedź znikąd nie nadchodzi. Ruiny pogrążone są w ciszy. I zgodzić się muszę ze znanym twórcą aforyzmów (również krążących w formie powiedzonek po internecie) Stanisławem Jerzym Lecem, który powiedział kiedyś: „Czasem trzeba zamilknąć, żeby zostać wysłuchanym.” W Mostarze staram się wysłuchać ciszę rozstrzelanych domów.

*

Nasz apartament nazywa się Geeen River. Rzeczywiście za parkingiem płynie Neretva, której szmaragdowy kolor po prostu urzeka. Nad nią dwóch robotników wznosi nowy meczet. Są już na wysokości dachu w minarecie. Próbuję im zrobić zdjęcie z dołu, a oni gestem dłoni zapraszają mnie na górę.

Wspinam się po stromych schodach, a budowniczy minaretu wskazuje mi najpiękniejszą panoramę całej mostarskiej okolicy. Obdarowuje mnie przy okazji tym, czym dysponuje – schodzę w dół z kieszenią napełnioną okruszkami cyny do lutowania.

Właśnie tacy ludzie mieszkają w Mostarze.

*

Właścicielem naszego apartamentu jest uroczy, starszy pan, który pracował kiedyś w ambasadzie w Bułgarii. Interesami obecnie zarządzają jego dorosłe już dzieci, ale udaje nam się go poznać, kiedy sprowadza do nas ekipę naprawczą. Nowo wyremontowany apartament ma jeszcze swoje niedoróbki, ale nam to jakoś wcale nie przeszkadza. Liczy się wrażenie ogólne, a to jest bardzo pozytywne. Wnętrze wygląda niezwykle stylowo  - ma charakter orientalno – egzotyczny, w otomańskim stylu, ze starymi bibelotami na półkach, czyli tak, jak lubimy. Chłopaki instalują się na antresoli. To właśnie tam nie da się otworzyć okna, co jest przyczyną przybycia ekipy naprawczej.

Po wyjściu robotników ucinamy sobie dłuższą rozmowę z właścicielem. Jest muzułmaninem - takim bardzo otwartym na innych i niezwykle światowym. Podoba mu się nasz pies i od razu widać, że lubi zwierzaki. Głaszcze uszczęśliwioną Lunę (ach, co za miła odmiana po Czarnogórze). Mówi, że sam hodował kiedyś dobermany. Ale poza tym opowiada o sobie dosyć wstrzemięźliwie. Nie wypytujemy o nic. Staramy się omijać temat wojny. Nie chcemy nawet przypadkiem dotknąć czegoś, co może jeszcze zaboleć.

Właściciel mówi za to dużo o tolerancji. O tym, jak pięknie było kiedyś pod tym względem w Mostarze. Jego siostra jest zamężna z Chorwatem. Może stąd to tolerancyjne i otwarte na inność spojrzenie.

Nie wszyscy w Mostarze myślą w ten sposób.

- Dziwisz im się? – pyta mój mąż. – Gdyby ktoś zabił twoich najbliższych, obrócił twój dom w gruzy, zgwałcił matkę, siostrę, córkę, pozbawił dzieci, to czy ty byś mu to zapomniała nawet po tylu latach?

Nie! - odpowiadam z pełnym przekonaniem. – Nigdy!

I rzecz w tym, że nikt tu niczego nikomu nie zapomniał. Tacy ludzie mieszkają w Mostarze.

*

W apartamencie Green River internet działa doskonale. Z jego pomocą łatwo nam nadrobić zaległości wiedzowe o miejscu, w którym przebywamy. W tekście na stronie bywajtu.pl można m.in. przeczytać: 

"Obecnie sytuacja się ustabilizowała. Mostar odzyskuje dawne znaczenie. Obecnie podział jest nadal widoczny, gdyż wszystko jest tam podwójne islamskie i chrześcijańskie, apteki, szkoły, przedszkola, szpitale, całe dzielnice, które zamieszkiwane są wyłącznie przez ludność danego wyznania. Linią podziału jest ulica, która w czasie konfliktu zbrojnego była frontem, tu toczyły się najbardziej zażarte bitwy pomiędzy dotychczasowymi sąsiadami.

Obecny Mostar to miasto, które mimo odbudowanego mostu jest podzielone. Zniknęły mieszane małżeństwa, każdy trzyma się swojego brzegu, dzieci mają osobne place zabaw, osobne biblioteki."

Nic dziwnego więc, że autor nadał temu artykułowi tytuł: "Most, który dzieli".

*

Stary Most w Mostarze też stał się ofiarą wojny. Bo dla niej nie było żadnych świętości. Wysadzono go, chociaż „spinał brzegi Neretvy przez ponad 400 lat. Jedna strona tradycyjnie uchodziła za „turecką”, druga za „chorwacką” – jak podaje Regina Skibińska na łamach Rzeczypospolitej (rozdział pt. „Most, który łączył narody”)

„Według legendy w połowie XVI w. sułtan Sulejman II rozkazał budowniczemu Hayruddinowi wybudować most nad Neretvą, a w razie niepowodzenia obiecał go ściąć. Budowniczy pracował 10 lat, a po postawieniu mostu ze strachu uciekł w góry. Powstało dzieło wybitne. Wznoszący się 20 m. nad wodą most, przypominający sylwetką półksiężyc, wybudowano z 456 bloków białego marmuru, połączonych żelaznymi klamrami” – czytamy w dalszej części tekstu.

Autorka cytuje też słowa XVI wiecznego tureckiego pisarza i podróżnika Evliji Celebi: „Zewsząd przybywali wezyrowie, ludzie szlachetnie urodzeni i pełniący wysokie godności, aby nacieszyć się widokiem mostu”

Ale najważniejsze jest to, co napisano o nim w podsumowaniu artykułu: „od powstania stanowi symbol pokoju chrześcijaństwa z islamem. Mieszkali tu muzułmanie, katolicy i prawosławni”. To właśnie te szczęśliwe czasy wspominał właściciel naszego apartamentu.

Most, który także, jak podaje Wikipedia, „przez wieki był symbolem pojednania Wschodu i Zachodu”, wysadzili Chorwaci.
https://pl.wikipedia.org/wiki/Stary_Most_w_Mostarze
Podobno w muzeum Hercegoviny można zobaczyć film, nakręcony amatorską kamerą podczas wybuchu. Nie wiem, czy chciałabym go oglądać na swoich wakacjach.

Ale po powrocie i tak natknę się na kopię tego filmu w internecie. Z przygnębieniem patrzę na to, jak „symbol ten celowo zniszczyła chorwacka armia podczas wojny bośniackiej 4 listopada 1993 roku”, o czym napisano w dalszej części informacji z Wikipedii. Film pokazuje też mostarski krajobraz po wojnie. Aż trudno uwierzyć w takie barbarzyństwo.  Ale też dopiero po jego obejrzeniu można w pełni docenić ogrom poczynionej odbudowy.

Odbudowano również wysadzony Most i to już w 1995 roku. Pojednania między narodami do tej pory wciąż nie.

*

Po pierwszej nocy spędzonej w naszym apartamencie, piszę jego reklamę w sms-ie do Moniki. Chciałabym jej polecić tę świetną miejscówkę na nocleg w Mostarze. Nazajutrz rano obie nasze rodziny mają zaplanowane wyprowadzki – my z Green River, oni z Ulcinja. Strasznie żałuję, że się już nie spotkamy podczas tego urlopu. Według internetowego planera podróży jesteśmy od siebie oddaleni o sześć godzin jazdy - gdy następnego dnia oni dotrą do Mostaru, my już będziemy się zbliżać do granicy z Serbią. Może choć zajmą wówczas to pomieszczenie, które teraz napełniamy swoją obecnością.

Ogarnia mnie wielki smutek, gdy o tym myślę podczas kolejnej wizyty w Medjugorie. Ale tam znów znajduję ukojenie. Widać, mimo że razem wyjechaliśmy z domu, nie jest nam dane cieszyć się wspólnym powrotem z podróży.

Gdy wracamy z Medjugorje do Mostaru, to w drodze dostaję sms-a od Moniki. I po prostu nie wierzę w to, co czytam:

„Za godzinę będziemy w MostarzeJ”

Co się dzieje? Choć tego nie rozumiem, to nie mam najmniejszych wątpliwości. Właśnie wydarza się mój cud!

„Tak strasznie, strasznie się cieszę!” – piszę do Moniki i ze szczęścia prawie wyfruwam nad ziemię. Nie mogę się wprost doczekać spotkania.

Umawiamy się na Starym Moście. Czekamy prawie do północy. W międzyczasie zamykają nam omal wszystkie knajpki na Starówce. Po tak długo wyczekiwanym przywitaniu przenosimy się więc do naszego apartamentu. Teraz już jestem nie tylko napełniona szczęściem - ono się wręcz przeze mnie przelewa, ściekając między palcami, ściskającymi tak drogich mi gości.

Jak to się stało Moniu, że jesteście w Mostarze dzień wcześniej niż planowaliście? 
Błogosławiona niech będzie Czarnogóra, gdzie wszystko jest nie tak i wszelkie plany biorą w łeb. Okazuje się, że wprawdzie ulcinijska rodzina, u której szwagier zamówił apartamenty była bardzo miła, ale dysponowała wolnymi miejscami noclegowymi zaledwie na jedną noc. Dlaczegóż więc system rezerwacyjny przyjął zamówienie na dwie?

- To wina internetowego pośrednika – przekonali Piotrka gospodarze.

I choć nigdy bym celowo czegoś takiego nie życzyła siostrze i jej rodzinie, to teraz nawet nie staram się ukryć swojego uszczęśliwienia z powodu takiego obrotu sprawy. Nasi zmęczeni goście wracają do swojego hotelu na przedmieściu (czterogwiazdkowego – Piotrek się wciąż nie poddałJ), a ja wreszcie mam kolorowe sny tej nocy.

*

Nie wyjeżdżamy z Mostaru nazajutrz po spotkaniu. Zmieniamy plan, żeby należycie wykorzystać podarowany nam cud i spędzić wspólnie trochę czasu w mieście, gdzie zostałam uszczęśliwiona. Udaje nam się dokupić jeszcze jeden nocleg u naszych miłych gospodarzy. Zyskawszy dodatkowy dzień w Bośni jedziemy zobaczyć pobliskie wodospady Kravice. Są piękne. Cały świat jest piękny!

Z rodziną Moniki spotykamy się na obiedzie. Staramy się wybrać na tę okoliczność jakieś wyjątkowe miejsce. Trafiamy do restauracji z widokiem na most, który ani trochę nie wydaje mi się przereklamowany. Jego obydwie strony są zwieńczone kamiennymi wieżami. W nich, jak pisze na swoim blogu Dominika Mróz, „stale stacjonowało 160 żołnierzy gotowych bronić mostu”. Taka świadomość robi duże wrażenie. Jeszcze większe zaś, to, co się dzieje na moście. Otóż tego popołudnia co jakiś czas skaczą z niego członkowie „Klubu skakaća u vodu Mostari”. To podobno wielowiekowa tradycja – dowód męstwa i odwagi młodzieńców.

„Skaczą z wysokości ponad dwudziestu metrów. Z kamiennego osmańskiego mostu. W rwącą zimną toń Neretvy. Muszą trafić w miejsce, gdzie woda jest najgłębsza, lecz zagłębienie to ma zaledwie 4 metry średnicy. Do tego muszą to zrobić w pięknym stylu, bez śladu lęku. Nazywa się ich Ikari, czyli Ikarzy” – można przeczytać na stronie: www.kierunekbalkany.pl

Za ich ryzyko płaci obserwująca skoki turystyczna publiczność. Nie wiem niestety nic na temat adekwatności ceny takiego wyczynu do niebezpieczeństwa. Ale o tym, jak jest wielkie, świadczy na pewno reakcja córki naszego gospodarza, gdy mój mąż spytał ją o możliwość kąpieli w Neretvie.

- Nie, nie, proszę nie próbuj tego! – krzyczała przerażona dziewczyna.

No cóż, widać, współcześni Ikarzy przychodzą na świat tylko tu w Bośni.

*

Strasznie przykro nam żegnać Mostar kolejnego dnia. Czujemy się już całkowicie wkręceni w atmosferę jego starego miasta rodem z baśni tysiąca i jednej nocy. Mogłabym bez końca spacerować po zrekonstruowanej we wschodnim stylu starówce i mam wrażenie, że nigdy by  mi się to nie znudziło.

Jak można przeczytać na stronie www.mojebalkany.pl: „Mostarskie stare miasto, odbudowane po ostatnich wojnach, wygląda niemal identycznie, jak za czasów Imperium Osmańskiego. Wąskie kamienne uliczki nad którymi tłoczą się niewielkie, kolorowe domy tureckie tętnią handlowym życiem. Kiedyś towary z dalekich krain, jak i przedmioty codziennego użytku, a dziś sprzedaje się tu turystyczne pamiątki, głównie w formie ludowego rękodzieła, często pochodzącego z warsztatów znajdujących się na zapleczu sklepików. To Kujundziluk – mostarski bazar – którego nazwa pochodzi od nazwiska złotników, którzy tutaj wyrabiali i sprzedawali swoje rękodzieła.”

Dziś najmocniejsze wrażenie robią pamiątki wytworzone z łusek wojennych pocisków, ale może to właśnie jest przykład radzenia sobie mieszkańców Mostaru z historycznie bolesną spuścizną.

Jestem im wdzięczna za to, że nikt mnie na tym bazarze nie nagabuje, nie wciska mi niczego na siłę i w ogóle nie zaczepia w natarczywy sposób. Jakie to inne podejście od tego, czego doświadczyłam w krajach arabskich muzułmanów. Tu mogę się poświecić oglądaniu przedmiotów w takim czasie, w jakim mam ochotę. Nikt mnie nie pospiesza i ja sama nie muszę pospieszać siebie.

Przyjeżdżając do Mostaru, wydawało mi się, tak jak autorowi strony www.biegumwschodni.pl, że to miasto jednego mostu. Ale tu zmienił mi się nie tylko ten pogląd, ale i ogólny obraz  Bośni, Bałkanów, a może nawet całego otaczającego mnie świata, którego to miasto jest częścią.

- To Mostar uratował nasz bałkański wyjazd. – powie na zakończenie pobytu mój mąż.

Tak, to miasto potwornej tragedii, które mimo tego potrafi dać innym szczęście.

*Następna część relacji znajduje się we wpisie: BOŚNIA

https://podobrejdrodze.blogspot.com/2017/09/bosnia.html